Cột mốc phát triển là các hành vi hoặc kỹ năng thể chất được quan sát ở trẻ qua quá trình lớn lên. Theo đó, trẻ biết đi sớm nhất khi 8 tháng và muộn nhất là 18 tháng tuổi.

Cuối tháng 2/2014, tại TP HCM, 4 chuyên gia hàng đầu Việt Nam về nhi khoa, dinh dưỡng và tâm lý trẻ em đã tham gia buổi thảo luận bàn tròn bàn về nghiên cứu của Giáo sư Louise Dye, chuyên gia về Dinh dưỡng và Hành vi trẻ em (ĐH Leeds - Anh). Nội dung buổi thảo luận xoay quanh vấn đề: Trẻ không chỉ lớn lên theo độ tuổi mà còn theo từng cột mốc phát triển.

Theo GS.TS Nguyễn Gia Khánh - Phó chủ tịch hội Nhi khoa Việt Nam, 3 tháng biết lẫy, 7 tháng biết bò, 9 tháng lò dò biết đi là những cột mốc cha mẹ dựa vào để biết được con mình lớn lên thế nào. Tuy nhiên, đối với quan điểm hiện đại, đánh giá một đứa trẻ không chỉ dựa vào chiều cao, cân nặng, mà còn phải dựa vào sự phát triển thể chất, tinh thần, tâm lý và vận động ở từng độ tuổi.

Cột mốc phát triển là các hành vi hoặc các kỹ năng thể chất được quan sát ở trẻ qua quá trình lớn lên và phát triển. Tại mỗi cột mốc phát triển, luôn có những giới hạn tuổi trên và dưới để theo đó trẻ có thể đạt được cột mốc đó. Theo đó, trẻ biết đi sớm nhất khi 8 tháng tuổi và muộn nhất là 18 tháng tuổi. Điều này được xem là bình thường.

Lấy dấu ấn phát triển nổi trội nhất trong từng giai đoạn làm cơ sở, cùng việc đặt quyền lợi của trẻ và sự quan tâm của phụ huynh đối với sự phát triển của con em mình làm mục tiêu, các chuyên gia đã đồng thuận đưa ra cách chia cột mốc phù hợp cả 3 lĩnh vực nhi khoa, tâm lý và dinh dưỡng. Theo đó, giai đoạn mang thai, mau lớn (0 - 6 tháng), tập đi (6 - 12 tháng), tò mò (1 - 2 tuổi), khám phá (2 - 4 tuổi) và sáng tạo (4 - 6 tuổi).

Phát hiện sớm sự chậm trễ ở mỗi cột mốc có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của trẻ thông qua việc can thiệp kịp thời cho những bệnh lý vốn có của trẻ. Ngoài ra, cha mẹ có thể hỗ trợ thêm cho bé những phương pháp hữu ích để phát huy tối đa tiềm năng của con em mình cho từng cột mốc phát triển.

Về phương diện chuyển hóa, tất cả các giai đoạn phát triển của bé cần sự thay đổi của tế bào và mô (cơ và xương phát triển, điều hòa sự vận động tự động của hệ cơ, não bộ tăng trưởng và mạng lưới dẫn truyền xung động thần kinh hiệu quả). Tất cả những sự thay đổi này đòi hỏi sự trợ giúp tốt nhất có thể: chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng phù hợp, môi trường nuôi dưỡng. Trong 3 yếu tố trên, dinh dưỡng quyết định đến 32% .

Tiến sĩ, bác sĩ Bảo Khanh khuyến cáo theo kết quả khảo sát Tình trạng dinh dưỡng khu vực Đông Nam Á (SEANUTS), hơn 50% trẻ em Việt Nam từ 6 tháng đến 6 tuổi thiếu hụt vi chất quan trọng như A, B1, C, D và sắt. Với trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, hậu quả của suy dinh dưỡng là đặc biệt nghiêm trọng, không thể phục hồi, và ảnh hưởng lâu dài tới tương lai, thậm chí đến thế hệ sau.

Theo WHO (Tổ chức Y tế Thế giới), 1.000 ngày đầu tiên tính từ khi mẹ mang thai đến khi trẻ tròn 2 tuổi cần chế độ dinh dưỡng chuyên biệt, giúp bé đạt mốc phát triển đúng theo từng độ tuổi. Bên cạnh đó, sự phát triển trí não và nhận thức cũng rất quan trọng trong giai đoạn 1-6 tuổi, giúp trẻ học hỏi, ghi nhớ, và kết nối. Quá trình phải được hỗ trợ bằng dinh dưỡng như: DHA, cholin, iod, magiê và duy trì năng lượng ổn định cho hoạt động của não.

Như vậy, trong quá trình phát triển của bé suốt những năm đầu đời, dinh dưỡng luôn đóng vai trò nền tảng để phát huy tối đa tiềm năng tại từng cột mốc phát triển, đảm bảo dinh dưỡng cho bé trong giai đoạn này, cha mẹ có thể an tâm về sự phát triển toàn diện về thể chất lẫn nhận thức của bé trong tương lai. Bên cạnh đó, hiểu rõ về cột mốc phát triển giúp cha mẹ không những tạo điều kiện phát triển tốt nhất cho bé mà còn phát hiện kịp thời các trường hợp bệnh lý không mong muốn để có phương pháp chữa trị kịp thời.

Phó giáo sư, Tiến sỹ Lê Bạch Mai, Phó Viện trưởng Viện dinh dưỡng (Bộ Y tế) cho biết: Không có thuốc đặc hiệu đối với virus sởi, do đó điều trị bệnh sởi chủ yếu là điều trị triệu chứng, nâng cao thể trạng và phòng ngừa biến chứng. 

Các biến chứng nặng của bệnh sởi có thể giảm nhẹ hoặc phòng tránh được bằng việc chăm sóc hỗ trợ đảm bảo dinh dưỡng tốt, uống bổ sung vitamin A theo quy định, bù đủ nước và điều trị mất nước với dung dịch nước điện giải (Oresol, Hydrite…). 

Kháng sinh chỉ dùng để điều trị khi có nhiễm trùng mắt, tai và viêm phổi. Cách tốt nhất để phòng ngừa bệnh sởi là tiêm vắcxin sởi đúng quy định, nâng cao thể trạng bằng dinh dưỡng hợp lý.

Các triệu chứng của bệnh sởi chính là tác nhân gây ảnh hưởng tới tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Trẻ bị sởi thường chán ăn, bỏ ăn hay từ chối không ăn do bị viêm loét ở miệng, do tình trạng nhiễm trùng; nôn và tiêu chảy không chỉ làm tăng nhu cầu một số chất dinh dưỡng mà còn tăng đào thải và giảm hấp thu chất dinh dưỡng. 

Đặc biệt, bệnh sởi có thể gây thiếu vitamin A, kể cả ở những trẻ trước đó được nuôi dưỡng tốt và không thiếu vitamin A; đồng thời có thể gây các biến chứng viêm loét giác mạc, thậm chí gây mù lòa.

Các chuyên gia dinh dưỡng khẳng định: Chăm sóc dinh dưỡng là vô cùng quan trọng trong dự phòng và hỗ trợ điều trị bệnh sởi để giúp cơ thể tăng sức đề kháng chống lại tác nhân gây bệnh, giảm nguy cơ mắc các biến chứng hay giảm nhẹ biến chứng khi đã mắc bệnh.

Trẻ suy dinh dưỡng thường dễ bị mắc sởi và bị biến chứng nặng. Ngược lại trẻ bị mắc sởi lại dễ bị suy dinh dưỡng thậm chí suy dinh dưỡng nặng. 

Do đó trong quá trình điều trị bệnh sởi, nếu trẻ bị suy dinh dưỡng nặng sẽ cần được áp dụng chế độ điều trị suy dinh dưỡng. Việc lựa chọn thực phẩm hợp lý và chế độ dinh dưỡng đúng cách sẽ mang lại lợi ích trong việc phòng và chữa bệnh sởi.

Viện dinh dưỡng khuyến cáo: Đối với trẻ trong độ tuổi bú mẹ, các bà mẹ cần tiếp tục cho con bú và cho bú nhiều lần hơn kết hợp với ăn bổ sung hợp lý. Cho trẻ ăn đủ nhu cầu dinh dưỡng, đa dạng thực phẩm (đủ 4 nhóm thực phẩm: nhóm chất đạm, nhóm chất béo, nhóm chất bột đường, nhóm cung cấp vitamin và chất khoáng với 15 loại thực phẩm), không quá kiêng khem để bù lại các chất dinh dưỡng mất đi (đặc biệt là năng lượng và protein) do quá trình nhiễm trùng và tiến triển bệnh. 

Cần cho trẻ ăn đủ các thức ăn giàu đạm; đặc biệt các thực phẩm giàu đạm có giá trị sinh học cao như thịt, cá (cá chép, cá quả, cá ba sa, sa ba, cá bông lau, cá hồi, cá trích…), trứng, sữa, hải sản đồng thời cũng là nguồn cung cấp kẽm và sắt giúp tăng cường hệ miễn dịch và sức đề kháng cho trẻ. 

Trong trường hợp trẻ bị biến chứng tiêu chảy hoặc viêm phổi, cần bổ sung kẽm theo hướng dẫn của y tế bằng đường uống cho trẻ. 

Đông đảo người dân đến đăng ký tiêm vắc xin phòng sởi cho trẻ tại phòng tiêm Safpo ở 135 Lò Đúc, Hà Nội.

Các bà mẹ cần lưu ý khi đang bị bệnh sởi không nên dùng các loại gia vị cay nóng như ớt, hạt tiêu, quế, hành tây, tỏi, cà ri…, hạn chế các thức ăn chứa nhiều chất béo no, nội tạng động vật; tuyệt đối tránh, không dùng các thức ăn mà trẻ đã bị dị ứng hoặc các thức ăn lạ.

Về cách chế biến, các bà mẹ cần đảm bảo khẩu phần ăn hàng ngày với các món ăn hợp khẩu vị. 

Thức ăn cần được cắt thái hoặc xay nhỏ hơn, chế biến mềm hơn, lỏng hơn so với lúc chưa bị bệnh; thay đổi món ăn và chia làm nhiều bữa nhỏ để giúp cho quá trình ăn nhai tốt hơn, ăn ngon miệng hơn và dễ tiêu hóa hơn; hạn chế cách chế biến chiên xào nhiều dầu mỡ, thức ăn nướng, xông khói… không có lợi cho người bệnh sởi. 

Cần cho trẻ uống đủ nước, nhất là trong giai đoạn trẻ đang sốt, nôn, tiêu chảy. Khi trẻ sốt cao, nôn và tiêu chảy cần cho trẻ uống dung dịch Oresol để bù nước và điện giải theo hướng dẫn. 

Sau khi trẻ đã khỏi bệnh, cần cho trẻ ăn nhiều hơn trong giai đoạn hồi phục ít nhất là 2 tuần để trẻ có thể nhanh chóng trở về tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe bình thường.

Cham soc tre so sinh không chỉ là vấn đề gây lúng túng với riêng những bà mẹ sinh con đầu lòng mà ngay cả những bà mẹ đã có kinh nghiệm cũng cần trau dồi thêm cho mình kiến thức về những phương pháp chăm con hiệu quả.

Cho bé bú đúng cách

Bác sỹ khuyên nên cho bé bú sữa mẹ ngay từ khi bé chào đời và có nhu cầu. Trong những ngày đầu sau sinh, sữa non chứa nhiều kháng thể giúp bé chống lại các bệnh do nhiễm trùng trong những tháng đầu. Sữa của mẹ sẽ tiết ra tùy thuộc vào nhu cầu của bé, mẹ càng cho bé bú nhiều thì sẽ càng kích thích sữa tiết ra. Mẹ nên cho bé bú luân phiên từng bên để cả hai bầu vú đều được kích thích như nhau. Bên cạnh đó, mẹ chú ý cho bé ngậm luôn cả phần quần vú, như vậy bé sẽ không bị nuốt hơi vào bụng và mẹ cũng không bị đau. Nếu mẹ thấy thái dương và tai bé cử động là bé đã bú đúng cách

Tắm để bé khỏe

Bé sơ sinh không cần tắm hàng ngày. Trong vài tuần đầu tiên, mẹ nên giữ sạch sẽ cho bé bằng cách vệ sinh mỗi lần thay tã, lau rửa mặt mũi. Mẹ nên cẩn thận kiểm tra độ ấm của nước để đảm bảo nước tắm vừa đủ ấm, tắm cho bé trong 5-6 phút để bé không bị mất nước.
Trong trường hợp bé bị hăm da, mẹ nên dùng nước ấm và sạch, nhẹ nhàng lau rửa, thấm khô, rồi bôi thuốc trị hăm vào. Nhiều mẹ nghĩ rằng khi bé bị rôm sảy hay hăm thì phải tắm nhiều lần, hoặc tắm bằng các loại lá để mát da, mau lành. Nhưng sự thật là phương pháp này không đánh vào tận gốc nguyên nhân gây bệnh, thậm chí nếu các loại lá bị phun thuốc sâu thì còn có thể phản tác dụng, gây dị ứng cho da bé.

Chăm sóc da cho bé

Khi cham soc tre so sinh, mẹ hạn chế sử dụng những sản phẩm chăm sóc da có hóa chất gây kích ứng da làn da non trẻ của bé như khăn ướt có mùi, kem dưỡng da của người lớn. Những sản phẩm cham soc tre so sinh tốt nhất là được làm từ những thành phần tự nhiên, không màu, không mùi, không chất bảo quản để đảm bảo không gây kích ứng cho da bé. Việc mẹ sử dụng phấn rôm liên tục sẽ vô tình làm bít lỗ chân lông dẫn đến tình trạng bé bị hăm da.

Đối phó với hăm tã

Khi bé đã bị hăm, phương pháp điều trị nhanh và hiệu quả là thoa thuốc trị hăm tã cho bé. Hiện nay giải pháp dùng thuốc mỡ chiết xuất từ mỡ tự nhiên để phòng ngừa và điều trị hăm tã đang rất phổ biến và đã được chứng minh tính hữu hiệu trên nhiều nghiên cứu lâm sàng. Thuốc mỡ không tan trong nước nên sẽ lưu lại trên da bé lâu hơn giúp kéo dài tác dụng của thuốc so với các loại thuốc kem. Tốt hơn nữa là sử dụng thuốc mỡ chứa Dexpanthenol & Lanolin vì hoạt chất Lanolin (mỡ cừu) giúp tạo màng phân cách giữa da bé với các tác nhân gây kích ứng da như nước tiểu, phân. Bên cạnh đó, hoạt chất Dexpanthenol giúp dưỡng ẩm và điều trị các thương tổn trên da bé.

Mẹ cần trang bị cho mình đầy đủ kiến thức trong việc cham soc tre so sinh, giúp bé yêu luôn thấy thoải mái và an toàn trong vòng tay yêu thương của mẹ.